Cuối một ngày dài, người lớn vừa dọn xong bữa thì con chạy khỏi bàn. Có khi ba mẹ bưng bát đi theo. Có khi phải mở một đoạn video để con chịu ngồi yên thêm vài phút. Có khi sau rất nhiều lời nhắc, dỗ dành hoặc hứa hẹn, bữa ăn vẫn kết thúc bằng sự mệt mỏi của cả nhà.
Những lúc như vậy, ba mẹ dễ tự hỏi: Mình có đang chiều con quá không? Nếu không ép, con có ăn đủ không? Nếu tắt màn hình, bữa ăn sẽ kéo dài đến bao giờ?
Cô không nghĩ màn hình là vấn đề duy nhất trong một bữa ăn khó. Nhiều khi đó là cách người lớn đang cố đi qua một buổi tối vội, một đứa trẻ đã mệt, hoặc nhiều người cùng chăm nhưng không có cùng một cách làm. Nếu chỉ lấy màn hình đi mà không nhìn điều đang làm cả nhà căng lên, bữa ăn có thể còn khó hơn.
Cô cũng không vội xem việc con rời bàn là chống đối. Trước hết, mình cần biết con đã đi qua một ngày như thế nào và bữa ăn đang đòi hỏi điều gì ở cả nhà.
Điểm bắt đầu không phải là làm con ăn nhiều hơn ngay. Có thể bắt đầu bằng câu hỏi nhỏ hơn: ở thời điểm nào, bữa ăn bắt đầu trở thành một cuộc đuổi theo?
Bữa ăn không chỉ là chuyện trẻ ăn bao nhiêu
Khi nhìn thấy con ăn ít, người lớn rất dễ dồn sự chú ý vào từng thìa cơm. Nhưng với trẻ 1–3 tuổi, việc ăn còn liên quan đến nhịp đói–no, mức mệt, khả năng ngồi, sự quen thuộc với món ăn, dụng cụ và cả không khí quanh bàn.
Có trẻ vừa từ một hoạt động đang thích sang bữa ăn nên chưa muốn ngồi xuống. Có trẻ đã ăn hoặc uống khá nhiều sát giờ cơm. Có trẻ muốn tự cầm thìa nhưng vẫn làm rơi nhiều, khiến người lớn sốt ruột và nhanh chóng làm thay. Cũng có lúc trẻ đã no hoặc mệt, nhưng người lớn vẫn cố thêm vài miếng vì sợ con ăn chưa đủ.
Việc ba mẹ lo cho con là điều rất tự nhiên. Tuy vậy, cố hoàn thành hết phần ăn trong một bữa không phải lúc nào cũng giúp người lớn hiểu hơn về nhu cầu của con. Với trẻ 6–23 tháng, CDC nêu những tín hiệu có thể liên quan đến no như quay đi, khép miệng hoặc đẩy thức ăn ra. Những dấu hiệu ấy là gợi ý để người lớn quan sát, không phải một cách tự kết luận rằng trẻ đã no trong mọi tình huống. CDC
Ở tuổi lớn hơn, nhu cầu và cách trẻ thể hiện cũng thay đổi. Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ gợi ý người lớn cung cấp lựa chọn ăn uống phù hợp, còn trẻ được quyết định mình ăn bao nhiêu trong bữa đó. Điều này không có nghĩa ba mẹ bỏ qua lo lắng về tăng trưởng hay sức khỏe; nó chỉ giúp bữa ăn không trở thành lúc người lớn phải bắt trẻ ăn hết phần đã bày. HealthyChildren.org
Điều này không có nghĩa là người lớn đứng ngoài hoặc để trẻ tự quyết mọi thứ. Người lớn vẫn chuẩn bị món ăn, thời điểm, nơi ngồi và giữ an toàn. Trẻ có phần của mình: thử, từ chối, ăn ít hoặc ăn thêm theo khả năng và tín hiệu của cơ thể. Với trẻ nhỏ, cách qua lại ấy gần với nguyên tắc ăn đáp ứng mà Tổ chức Y tế Thế giới mô tả: người lớn chú ý tín hiệu của trẻ, khuyến khích nhưng không ép và tạo điều kiện để trẻ dần ăn độc lập hơn. Tổ chức Y tế Thế giới
Trước khi thay đổi, hãy xem bữa ăn đang khó ở đâu
Không cần ghi chép cả ngày hay thay mọi thứ cùng lúc. Ba mẹ có thể nhìn vào ba thời điểm sau trong vài bữa ăn.
Trước khi ngồi vào bàn
Con vừa ngủ dậy, vừa đi chơi về hay vừa phải dừng một việc đang thích? Con đã ăn hoặc uống gì sát giờ chưa? Người lớn có đang phải ăn thật nhanh để kịp một việc khác không?
Những câu hỏi này không nhằm tìm một “lỗi” để sửa. Chúng giúp gia đình nhận ra một chuyển tiếp nào đang quá gấp. Có nhà không thể đổi toàn bộ giờ giấc, nhưng có thể báo trước ngắn: “Mình cất xe rồi ăn.” Có nhà chỉ cần chuẩn bị phần ăn của trẻ sớm hơn một chút để người lớn không phải vừa dọn bếp vừa thúc con.
Khi trẻ ngồi xuống
Hãy xem chỗ ngồi có an toàn và vừa sức không; phần ăn có quá nhiều ngay từ đầu không; trẻ có được chạm, cầm thìa hoặc tự lấy một phần nhỏ phù hợp không.
Trẻ nhỏ chưa cần tự ăn trọn vẹn mới được tham gia bữa ăn. Con có thể tự cầm một miếng thức ăn an toàn, đưa thìa lên miệng vài lần hoặc chọn giữa hai món mà gia đình đều thấy phù hợp. Khi trẻ làm rơi hoặc chậm, người lớn vẫn có thể giúp ở phần khó hơn. Mục tiêu không phải là để bữa ăn bừa bộn hơn, mà là chừa cho con một phần việc thật trong đó.
Khi trẻ bắt đầu không muốn ăn nữa
Đây thường là lúc màn hình, trò chơi hoặc sự thúc ép xuất hiện. Thay vì hỏi ngay “con ăn thêm một miếng nữa được không?”, ba mẹ có thể dừng lại quan sát: con đang quay đi, ngậm lâu, muốn đứng dậy hay đang bị điều gì khác làm phân tán?
Trẻ không phải lúc nào cũng nói rõ mình no hay mệt. Nhưng người lớn có thể thử đáp lại ngắn gọn: “Mình dừng bữa ở đây nhé.” Câu ấy không khẳng định ta đã đoán đúng hoàn toàn cảm giác của trẻ, cũng không hứa rằng lần sau trẻ sẽ ăn nhiều hơn. Nó chỉ giúp cả nhà không phải kéo dài một cuộc thương lượng khi trẻ đã không còn ở trong bữa ăn nữa.
Không cần bỏ màn hình ngay trong mọi bữa
Các hướng dẫn về bữa ăn cho trẻ nhỏ khuyên hạn chế những điều làm trẻ và người lớn mất tập trung, trong đó có điện thoại, video và tivi. CDC gợi ý để trẻ quay về phía người lớn hoặc gia đình, trò chuyện trong bữa ăn và không dùng xao nhãng để kéo dài bữa ăn; hướng dẫn này dành cho giai đoạn 6–24 tháng. CDC Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ cũng khuyến nghị các bữa ăn không dùng thiết bị số với trẻ nhỏ. HealthyChildren.org
Nhưng một lời khuyên đúng vẫn cần đi qua đời sống thật của từng nhà. Nếu màn hình đang xuất hiện ở mọi bữa, ba mẹ không cần tuyên bố một lệnh cấm khiến tất cả cùng căng thẳng. Hãy chọn một thay đổi đủ nhỏ để làm được trong một tuần.
Ba mẹ có thể chọn một bữa dễ xoay xở nhất, rồi thử để vài phút đầu không có màn hình. Nếu hôm đó không làm được, không cần xem đó là thất bại; hôm sau mình thử lại. Có nhà sẽ thấy việc chuẩn bị phần ăn nhỏ và để trẻ xin thêm hợp hơn. Có nhà chỉ cần thống nhất một câu nói giữa những người lớn: “Mình dừng bữa ở đây nhé.”
Không cần làm hết những thay đổi này cùng lúc. Điều ba mẹ đang thay đổi không chỉ là một chiếc điện thoại trên bàn, mà là nhịp mà cả nhà gặp nhau trong bữa ăn: người lớn ở gần, trẻ có chỗ để phản hồi, và không ai phải thắng trong một cuộc mặc cả.
Khi nhà có nhiều người cùng chăm
Ông bà, ba mẹ hoặc người chăm sóc có thể lớn lên trong những cách nghĩ rất khác về việc ăn. Có người lo trẻ ăn ít sẽ yếu. Có người thấy chỉ cần con ăn được là dùng màn hình cũng không sao. Nếu biến bữa ăn thành cuộc tranh luận về ai đúng, trẻ thường là người ở giữa.
Ba mẹ có thể bắt đầu cuộc trao đổi vào lúc không có trẻ ở đó, bằng một điều thật cụ thể: “Dạo này lúc ăn con và mọi người đều mệt. Tuần này, sau khi con đã rời bàn, nhà mình thử không bưng bát đi theo nữa, được không?” Một thay đổi chung nhỏ thường thực tế hơn việc yêu cầu mọi người cùng theo một phương pháp hoàn hảo. Nếu trẻ đang có kế hoạch ăn uống riêng từ bác sĩ hoặc chuyên gia, gia đình nên làm theo kế hoạch đó thay vì áp dụng gợi ý chung trong bài này.
Nếu ngày đó ông bà hoặc người chăm sóc vẫn dùng cách cũ, cũng không cần xem mọi cố gắng đã mất. Hãy chọn lúc gia đình có thể làm được đều nhất, rồi xem sau một tuần điều gì đã nhẹ hơn hoặc vẫn còn rất khó. Điều đó thực tế hơn việc đòi mọi người thay đổi ngay lập tức.
Một lưu ý về an toàn và phạm vi bài viết
Bài viết này là gợi ý giáo dục chung về nhịp bữa ăn và cách người lớn đáp lại trẻ. Nó không thay thế đánh giá dinh dưỡng, tăng trưởng, nuốt hay sức khỏe cá thể hóa.
Hãy trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia phù hợp nếu trẻ lặp lại tình trạng ho, sặc hoặc khó thở khi ăn/uống; gặp khó khi nhai hoặc nuốt; hoặc thường giữ thức ăn trong miệng lâu. Ba mẹ cũng nên tìm hỗ trợ khi việc chỉ chấp nhận rất ít kết cấu thức ăn kéo dài và ảnh hưởng rõ đến việc ăn/uống, hoặc khi gia đình lo về lượng ăn, tăng trưởng hay sức khỏe chung của con. Những dấu hiệu này cần được xem trong bối cảnh riêng của trẻ, không nên tự kết luận qua một bài viết. American Speech-Language-Hearing Association
Nếu ba mẹ muốn cùng nhìn kỹ hơn một bữa ăn đang khó ở nhà mình, có thể gửi câu hỏi qua Zalo cho cô Thu Hoàng để bắt đầu một buổi trao đổi định hướng. Trong tin nhắn đầu tiên, ba mẹ không cần gửi tên đầy đủ, ảnh hoặc thông tin riêng tư của trẻ.
Cần trao đổi từ tình huống của gia đình?
Hãy bắt đầu bằng một câu hỏi ngắn.
Cô Hoàng sẽ xem tình huống ban đầu và hẹn trao đổi phù hợp. Trong tin nhắn đầu tiên, không cần gửi ảnh hoặc thông tin riêng tư của trẻ.
Gửi câu hỏi qua Zalo