Trẻ 1–3 tuổi có thể tự làm những gì?

# Trẻ 1–3 tuổi có thể tự làm những gì?

Trong lớp 0–3, tôi thường thấy trẻ rất muốn tham gia vào những việc người lớn đang làm. Có trẻ muốn tự mang một món đồ nhẹ, kéo khóa áo, lau chỗ nước vừa đổ hoặc tự cất một cuốn sách. Những việc ấy có thể chưa trọn vẹn. Nhưng sự muốn làm là thật.

Ở nhà, điều này đôi khi khó nhận ra hơn. Buổi sáng thường vội. Bữa ăn dễ bừa bộn. Mặc áo cho con thì nhanh hơn chờ con đưa tay qua ống áo. Nhiều cha mẹ nói với tôi: “Nếu để con làm, chắc cả nhà không kịp giờ.” Tôi hiểu điều đó. Làm giúp trẻ trong những lúc như vậy không có nghĩa là cha mẹ không tôn trọng con.

Điều đáng nghĩ đến là: trong một ngày sống bình thường, liệu có một vài khoảng nhỏ mà trẻ được tham gia phần việc của mình hay không.

Tự lập ở tuổi nhỏ không có nghĩa là trẻ phải tự lo mọi thứ. Trẻ vẫn cần được chăm sóc, được giúp và được làm cùng người lớn. Nhưng khi có cơ hội thử một việc vừa sức, trẻ dần hiểu rằng mình có thể góp một phần vào đời sống chung của gia đình.

Vì vậy, thay vì hỏi “đến tuổi này con phải tự làm được gì?”, có lẽ ta có thể hỏi: việc nào con đang muốn tham gia, và mình có thể chuẩn bị thế nào để con thử được?

Tự lập không bắt đầu từ việc làm một mình

Khi nói đến tự lập, nhiều người nghĩ ngay đến việc trẻ phải tự ăn, tự mặc hay tự dọn dẹp hoàn chỉnh. Nhưng với trẻ 1–3 tuổi, điều quan trọng hơn là được tham gia vào từng phần nhỏ của việc đó.

Ví dụ, trẻ chưa cần tự mặc xong cả chiếc áo mới được xem là đang học cách mặc. Con có thể đưa tay qua ống áo trong khi người lớn giữ áo. Trẻ chưa cần tự dọn sạch bàn ăn; con có thể mang khăn ăn ra bàn hoặc bỏ chiếc thìa vào rổ sau bữa ăn. Những phần việc nhỏ ấy giúp trẻ làm quen với cơ thể mình, với trình tự của hoạt động và với cảm giác: “Việc này có phần của mình.”

Trong Montessori 0–3, người lớn không đứng ngoài để chờ trẻ tự xoay xở. Người lớn quan sát, chuẩn bị và hỗ trợ vừa đủ. Có lúc ta làm phần khó hơn. Có lúc ta lùi lại để trẻ thử. Cũng có những ngày trẻ mệt, đói hoặc chỉ muốn được giúp; khi ấy, sự chăm sóc vẫn là điều trẻ cần nhất.

Ba điều làm nên một cơ hội vừa sức

Một việc phù hợp không nằm ở tên của hoạt động. Nó nằm ở sự gặp nhau giữa trẻ, môi trường và người lớn.

1. Trẻ đang muốn tham gia điều gì?

Trẻ không phải lúc nào cũng nói rõ: “Con muốn học việc này.” Sự quan tâm thường xuất hiện trong những cử chỉ nhỏ: con với tay lấy thìa, đứng cạnh nhìn người lớn tưới cây, muốn kéo chiếc vali, hoặc phản ứng khi món đồ mình vừa dùng bị cất đi.

Đó chưa phải là dấu hiệu trẻ đã làm được một mình. Nhưng đó là một điểm bắt đầu. Thay vì tìm thêm một hoạt động mới, cha mẹ có thể nhìn vào điều con đang muốn làm trong chính nhịp sống của nhà mình.

Nếu con thích mang đồ, hãy thử để con mang một món nhẹ. Nếu con hay lấy khăn lau khi thấy nước đổ, có thể để một chiếc khăn nhỏ ở chỗ con lấy được. Nếu con muốn tự xúc ăn, người lớn vẫn ở cạnh và giúp khi cần.

Hứng thú của trẻ thay đổi theo từng ngày. Hôm nay con muốn tự làm, ngày mai có thể chỉ muốn được bế. Điều đó không có nghĩa là con thụt lùi hay thiếu cố gắng. Đó là nhịp phát triển rất bình thường ở trẻ nhỏ.

2. Môi trường có đang làm trẻ phải chờ người lớn quá nhiều không?

Nhiều việc trẻ “chưa làm được” thực ra là vì mọi thứ xung quanh đều được sắp xếp cho người lớn: cốc nước nặng, giỏ đồ cao, khăn lau ở trong tủ, chỗ ngồi quá lớn hoặc đồ dùng không có vị trí quen thuộc.

Không cần thay đổi cả căn nhà. Một chiếc cốc nhỏ hơn, chiếc giỏ quần áo để thấp hơn, một móc treo vừa tầm hoặc một chỗ cố định để cất sách đã có thể mở ra cơ hội khác cho trẻ.

Môi trường phù hợp không phải là một không gian giống hình trên mạng. Nó là một không gian trẻ có thể hiểu và sử dụng ở mức vừa sức. Đồ dùng không cần nhiều, nhưng cần rõ công dụng và an toàn.

3. Người lớn có thể chừa ra một khoảng nhỏ để chờ không?

Đây thường là phần khó nhất. Trao cơ hội cho trẻ không đòi hỏi cha mẹ phải có thêm nhiều giờ rảnh. Đôi khi chỉ là hai hoặc ba phút trước khi ra khỏi nhà; là chờ con tự đưa chân vào quần thay vì làm thay ngay; là cùng con cất một món đồ sau khi chơi.

Có ngày gia đình đang vội, người lớn mệt hoặc trẻ không ở trong trạng thái sẵn sàng. Khi ấy, làm giúp con là hợp lý. Điều quan trọng là trong nhịp sống chung, trẻ vẫn có những thời điểm được thử một cách đều đặn, không bị thúc ép.

Những cơ hội nhỏ trong một ngày sống

Không cần bắt đầu từ một “kế hoạch rèn tự lập”. Hãy nhìn vào những việc gia đình vẫn làm mỗi ngày.

Trong bữa ăn

Trẻ có thể cầm cốc của mình, thử dùng thìa, lấy khăn ăn hoặc mang một món đồ nhẹ ra bàn. Có trẻ thích tự xúc từ sớm; có trẻ chỉ giữ thìa vài phút rồi lại đưa cho người lớn. Không có một cách đúng duy nhất.

Người lớn có thể chuẩn bị lượng thức ăn vừa phải và ngồi gần để hỗ trợ. Nếu thức ăn rơi, ta dọn cùng con hoặc để con thử lau một phần nhỏ. Bữa ăn trước hết vẫn là lúc trẻ được ăn, được trò chuyện và thấy dễ chịu; không phải buổi kiểm tra xem con đã xúc giỏi chưa.

Một câu nói đơn giản như “Con muốn thử một thìa không? Mẹ ở đây nếu con cần giúp” thường đủ. Nó trao lựa chọn, nhưng không tạo áp lực.

Khi mặc đồ và chăm sóc bản thân

Trẻ có thể đưa tay qua ống áo, đưa chân vào quần khi người lớn giữ sẵn, chọn giữa hai bộ quần áo phù hợp với thời tiết hoặc bỏ quần áo bẩn vào giỏ.

Cha mẹ không cần chờ đến khi trẻ có thể tự mặc hoàn chỉnh mới bắt đầu. Có thể làm phần khó hơn, rồi để lại một phần vừa sức cho con. Ví dụ, giữ áo mở sẵn để con đưa tay vào; kéo quần qua đầu gối rồi để con tự kéo thêm một đoạn.

Nếu trẻ đang muốn chơi tiếp, một lời báo trước và hai lựa chọn đơn giản thường hữu ích hơn việc nhắc đi nhắc lại. “Con muốn tự đưa tay vào áo hay mẹ giúp con?” Chỉ nên đưa ra những lựa chọn mà người lớn thật sự có thể tôn trọng.

Khi cùng chăm sóc không gian sống

Trẻ nhỏ thường thích việc thật: đặt sách về chỗ cũ, mang khăn ăn ra bàn, lau một vệt nước nhỏ, bỏ đôi dép vào chỗ quen thuộc hoặc tưới một chậu cây cùng người lớn.

Trẻ sẽ không làm gọn như người lớn. Khăn có thể lau chưa sạch, sách có thể đặt lệch, và có khi con chỉ làm được một phần rồi rời đi. Nhưng nếu người lớn sửa lại ngay trước mặt trẻ, trẻ dễ hiểu rằng phần việc của mình không quan trọng.

Ta có thể làm tiếp phần còn lại cùng con: “Con đã mang khăn ra bàn rồi. Mẹ đặt thêm hai chiếc nữa, mình ngồi ăn nhé.” Trẻ không cần làm hoàn hảo để cảm thấy sự tham gia của mình có ý nghĩa.

Khi trẻ làm chậm, làm chưa đúng hoặc không muốn làm

Đây là lúc nhiều người lớn thấy khó nhất. Trẻ muốn tự làm nhưng làm rất lâu. Hôm qua con làm được, hôm nay lại từ chối. Con đòi tự xúc, rồi khóc vì thìa không đi theo ý mình.

Những lúc ấy, trẻ không cần một bài học về cố gắng. Trẻ cần người lớn đọc được tình huống.

Nếu việc đang quá khó, ta giảm bớt một phần. Nếu trẻ đã mệt, ta giúp nhiều hơn. Nếu con đang tập trung, có thể chờ thêm một chút. Sự giúp đỡ đúng lúc không lấy đi cơ hội tự lập; nó giúp trẻ đủ an tâm để thử lại vào lần sau.

Không cần giữ một nguyên tắc rằng đã cho con làm thì phải làm đến cùng. Có ngày trẻ cần được làm; có ngày trẻ cần được chăm sóc. Điều đáng giữ là thái độ của người lớn: tôi tin con có thể tham gia, tôi quan sát xem hôm nay con cần gì, và tôi sẽ giúp vừa đủ.

Tự lập cũng không đứng trên sự an toàn. Có những việc trẻ chưa nên làm một mình, dù rất muốn thử. Người lớn vẫn cần chuẩn bị môi trường, ở gần để quan sát và giữ những giới hạn rõ ràng.

Chỉ chọn một việc để bắt đầu

Nếu muốn thử một thay đổi ở nhà, cha mẹ không cần làm nhiều.

Hãy chọn một việc thật, xuất hiện đều đặn trong ngày và phù hợp với nhịp của gia đình lúc này. Có thể là bỏ quần áo bẩn vào giỏ sau khi thay. Có thể là mang khăn ăn ra bàn trước bữa tối. Có thể là đặt một cuốn sách về chỗ cũ sau khi đọc xong.

Trong vài ngày đầu, đừng vội nhìn xem con đã làm được bao nhiêu phần trăm. Hãy xem con có hứng thú không; đồ dùng đã vừa tầm chưa; người lớn có đang nhắc quá nhiều không; hoặc con đang cần một cách hỗ trợ khác.

Khi một việc trở nên quen thuộc, nó sẽ nhẹ đi cho cả nhà. Rồi từ đó, gia đình mới tính đến việc tiếp theo nếu thấy phù hợp.

Tự lập không cần bắt đầu bằng một mục tiêu lớn. Nó bắt đầu khi trẻ được tin tưởng đủ để thử một việc nhỏ, và được người lớn ở bên đủ gần để không phải cố gắng một mình.

Đọc thêm

• [[Mot_Goc_Montessori_Tai_Nha_Co_Can_Nhieu_Hoc_Cu_Khong|Một góc Montessori tại nhà có cần nhiều học cụ không?]] — về cách chuẩn bị môi trường từ những gì gia đình đang có.
• [[An_Va_O_Tuoi_1_3_Quan_Sat_Dieu_Gi_Truoc_Khi_Can_Thiep|Ăn vạ ở tuổi 1–3: quan sát điều gì trước khi phản ứng?]] — về việc nhìn vào bối cảnh trước khi vội kết luận về trẻ.
• [[Chuan_Bi_Cho_Nhung_Ngay_Dau_Tien_Tre_Di_Hoc|Chuẩn bị cho những ngày đầu tiên trẻ đi học]] — về nhịp sinh hoạt và sự phối hợp giữa gia đình với lớp trong giai đoạn chuyển tiếp.