Có những buổi đón con, ba mẹ nghe cô giáo nói: “Hôm nay con bị bạn cắn”, hoặc ngược lại, “Hôm nay con đã cắn bạn.” Dù ở phía nào, tin đó cũng làm người lớn rối. Nếu con bị đau, ba mẹ lo con có được bảo vệ không. Nếu con làm đau bạn, ba mẹ có thể xấu hổ, lo bị nhìn nhận thế nào, hoặc không biết tối về phải nói với con ra sao.
Cô không nghĩ ba mẹ cần vội tìm một người có lỗi. Điều cần giữ đầu tiên là an toàn của trẻ. Sau đó, ba mẹ cần một cuộc trao đổi đủ rõ với lớp và một giới hạn đủ bình tĩnh ở nhà. Cả hai việc đều khó hơn một lời nhắc “không được làm thế”.
Bài viết này dành cho ba mẹ có con đang học trong lớp hoặc nhóm trẻ. Nó không thay cho quy trình của từng cơ sở, đánh giá y tế hay cách xử lý riêng cho một trẻ.
Đừng tìm một nguyên nhân duy nhất
Một cú cắn, đánh hoặc đẩy hiếm khi chỉ có một lý do. Có khi trẻ muốn giữ một món đồ. Có khi con bị một bạn đến quá gần. Có khi con đã mệt, đói hoặc phải chờ quá lâu. Cũng có khi trẻ chưa kịp dùng lời nói hay chưa kịp dừng hành động của mình trước khi sự việc xảy ra.
Điều này không có nghĩa hành vi làm đau bạn được chấp nhận. Nó giúp ba mẹ và lớp đi từ câu hỏi “con bị sao vậy?” sang câu hỏi có ích hơn: điều gì thường xảy ra ngay trước khi con làm đau bạn, và người lớn có thể giúp con sớm hơn ở đoạn nào?
Khi lời nói và khả năng dừng hành động chưa theo kịp cảm xúc
Ở giai đoạn 12–36 tháng, trẻ có thể rất muốn nói “đến lượt con”, “đừng lấy” hoặc “con không thích”, nhưng chưa phải lúc nào cũng nói được khi đang bực. Có trẻ đã nói nhiều vẫn đánh hoặc đẩy khi cơn bực đến quá nhanh. Vì vậy, “thiếu từ” là một khả năng cần xem, chứ không phải lời giải thích cho mọi lần làm đau bạn.
Ba mẹ có thể hỏi lớp xem con thường làm gì ngay trước đó: nhìn bạn, kéo đồ về phía mình, gọi người lớn, khóc, hay im lặng rồi hành động. Ở nhà, ba mẹ có thể tập vài câu ngắn trong lúc bình thường; đừng chờ đến khi con đang rất giận mới mong con dùng được câu ấy.
Khi trẻ đang cố giữ khoảng cách, đồ vật hoặc lượt của mình
Với trẻ nhỏ, một bạn chạm vào đồ mình đang cầm, đứng sát, hoặc đến lượt sau đôi khi đã đủ khiến con khó chịu. Đẩy có thể xảy ra để tạo khoảng cách; đánh hoặc cắn có thể xảy ra khi trẻ chưa biết cách giữ lượt của mình mà không làm đau bạn.
Điều ba mẹ cần quan sát không phải là “con có ích kỷ không”, mà là: con có hay gặp khó ở lúc chờ, khi phải dùng chung đồ, hay khi có nhiều trẻ ở cùng một góc không? Câu trả lời giúp lớp và gia đình nghĩ đến những việc nhỏ như báo trước lúc đổi lượt, giảm thời gian chờ, hoặc cho trẻ một cách xin giúp đỡ.
Khi con đã quá mệt hoặc khó chịu
Mệt, đói, ốm, ngủ không đủ, mọc răng hoặc một ngày có nhiều thay đổi có thể khiến trẻ khó chịu hơn và khó dừng lại hơn. Riêng với hành vi cắn, AMI cũng gợi ý người lớn xem có yếu tố mọc răng hay không, bên cạnh việc quan sát ngôn ngữ và hoàn cảnh của trẻ. Association Montessori Internationale
Đây không phải là lời giải thích để bỏ qua hành vi. Nếu ba mẹ nhận ra con hay khó ở một khung giờ nhất định, điều hữu ích là chia sẻ quan sát đó với lớp để cùng xem lại nhịp ăn, ngủ, lúc chuyển hoạt động và cách người lớn có thể ở gần con hơn vào thời điểm ấy.
Khi môi trường hoặc đoạn chuyển hoạt động đang quá khó
Một lớp đông hơn thường ngày, một góc chơi chật, thời gian dọn dẹp, chờ rửa tay, hoặc lúc người lớn phải chăm nhiều trẻ cùng lúc đều có thể làm xung đột dễ xảy ra hơn. Không phải vì lớp “không tốt” hay trẻ “không biết chơi”; đó là những điều người lớn cần nhìn lại khi chuyện này lặp lại.
Ba mẹ không cần tự tìm lỗi cho lớp hoặc cho con. Ba mẹ có thể hỏi: sự việc thường xảy ra ở đâu, vào lúc nào, với loại hoạt động nào; lớp đã thấy điều gì lặp lại chưa? Câu hỏi cụ thể thường mở ra cuộc phối hợp tốt hơn câu hỏi “tại sao con lại như vậy?”.
Khi phản ứng của người lớn vô tình làm tình huống kéo dài
Sau một hành vi làm đau bạn, trẻ cần được chặn lại và được hướng dẫn. Nhưng nếu mỗi lần sự việc xảy ra đều kéo theo quá nhiều người lớn vây quanh, la mắng, kể đi kể lại hoặc tranh cãi trước mặt trẻ, căng thẳng có thể kéo dài thêm. Điều này không có nghĩa trẻ “cắn để được chú ý”; động cơ không nên được đoán từ một lần xảy ra. Nó chỉ nhắc người lớn giữ phản ứng đủ rõ, ngắn và bình tĩnh.
Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ lưu ý rằng trẻ nhỏ có thể chưa có đủ khả năng tự kiểm soát để bày tỏ tức giận một cách yên ổn; người lớn cần dạy và làm mẫu cách không làm đau người khác. HealthyChildren.org
Nếu con là trẻ bị cắn, đánh hoặc đẩy
Trước hết, ba mẹ cần biết tình trạng của con lúc đó và việc người lớn đã làm. Không phải để truy tìm trẻ kia, mà để biết con mình đã được chăm sóc ra sao.
Ba mẹ có thể hỏi lớp vài điều ngắn, cụ thể:
- Con có bị rách da, chảy máu hay còn đau nhiều không?
- Người lớn đã làm gì ngay sau sự việc?
- Cô giáo đã nhìn thấy gì, và chuyện xảy ra ở đoạn nào của buổi học?
- Lớp sẽ theo dõi hoặc điều chỉnh điều gì trong những ngày tới?
Một câu trả lời có trách nhiệm không cần tiết lộ tên, gia đình hay những lần trước của trẻ khác. Nhưng cũng không nên chỉ là “trẻ nhỏ thôi mà”. Ba mẹ cần biết phần liên quan đến an toàn của con mình, và lớp đang làm gì để xem lại tình huống.
Khi về nhà, nếu con đủ muốn kể, ba mẹ có thể nghe trước khi hỏi thêm. Có trẻ chỉ cần được ôm và nghỉ; có trẻ muốn nhắc lại nhiều lần. Không cần ép con phải quay lại chơi với bạn, cũng không cần dạy con sợ mọi bạn trong lớp vì một sự việc.
Nếu vết cắn làm rách da, ba mẹ nên liên hệ bác sĩ hoặc cơ sở y tế phù hợp để được hướng dẫn theo vết thương cụ thể. HealthyChildren.org
Nếu con là trẻ đã làm đau bạn
Nghe tin con cắn, đánh hoặc đẩy bạn không dễ chịu. Nhưng cuộc trao đổi sẽ hữu ích hơn nếu ba mẹ cố giữ nó ở hành vi cụ thể, thay vì vội kết luận “con hung hăng” hay “con hư”.
Ba mẹ có thể hỏi cô giáo: trước lúc đó con đang làm gì, người lớn đã chặn và chăm bạn như thế nào, và lớp muốn cùng ba mẹ để ý điều gì. Điều quan trọng là nghe phần lớp đã quan sát được, thay vì buộc mình hoặc cô giáo phải tìm một nguyên nhân chắc chắn ngay trong ngày đó.
Ở nhà, ba mẹ không cần hỏi dồn để có cho đủ một câu chuyện ngay lúc đó, cũng không cần mắng con rất lâu khi con đã căng. Một giới hạn ngắn vẫn cần được giữ: “Con đang giận, nhưng ba mẹ không để con cắn người khác.” Khi con yên hơn, ba mẹ có thể giúp con tập một cách khác vừa sức: nói “dừng lại”, gọi người lớn, lùi ra, hoặc đưa tay xin đến lượt.
Đừng vội tự giải quyết với gia đình kia
Khi con bị đau, việc muốn biết ai đã làm đau con là rất dễ hiểu. Khi con đã làm đau bạn, ba mẹ cũng có thể muốn xin lỗi ngay gia đình kia. Nhưng trong một nhóm trẻ, đừng vội liên hệ trực tiếp hay kể lại ở nhóm chat. Khi người lớn còn đang bực hoặc lo, câu chuyện dễ rộng hơn, tên trẻ dễ bị nhắc lại và điều cần làm cho hai con lại bị bỏ lỡ.
Ba mẹ có thể đề nghị cô giáo hoặc người chăm trong lớp trao đổi riêng với từng gia đình về phần việc liên quan đến con mình. Điều ba mẹ cần là thông tin đủ để chăm con và biết lớp đang theo dõi gì, không phải thông tin riêng của trẻ khác. Cách này bảo vệ cả trẻ bị đau lẫn trẻ đã làm đau bạn khỏi việc bị gắn tên với một sự việc.
Nếu ba mẹ còn điều chưa yên tâm, hãy đưa câu hỏi trở lại lớp theo hướng cụ thể: “Con tôi hôm nay thế nào?”, “Lớp sẽ thử làm khác ở đoạn nào?”, “Khi nào chúng ta nên trao đổi lại?” Những câu hỏi này thường giúp ích hơn việc tìm một lời hứa rằng chuyện sẽ không bao giờ tái diễn.
Một giới hạn, nhiều cách để giúp trẻ học dần
Với trẻ nhỏ, giới hạn cần đủ ngắn để người lớn nói được trong lúc vội và đủ nhất quán để trẻ dần nhận ra: không làm đau người khác. Montessori không xem tự do là trẻ được làm mọi điều mình muốn. Một tài liệu hỏi–đáp của AMI về giới hạn với trẻ nhỏ nêu nguyên tắc giữ các giới hạn ít, rõ và nhất quán; giới hạn nền tảng là không làm hại mình, người khác hoặc môi trường. Association Montessori Internationale
Sau khi con đã bớt căng, ba mẹ có thể cùng con nghĩ về một cách sửa chữa vừa sức: nhặt lại đồ con đã hất, lùi ra để bạn được yên, hoặc nói một câu ngắn với sự hỗ trợ của người lớn. Lời xin lỗi có thể là một phần của việc sửa chữa khi trẻ đã sẵn sàng; nó không cần là việc bị ép làm ngay để người lớn thấy sự việc đã xong.
Điều ba mẹ có thể trao đổi với lớp — và điều lớp không thể hứa
Ba mẹ có thể hỏi lớp đang xem lại những đoạn nào: thời gian chờ, lúc chuyển hoạt động, góc chơi đông, vật liệu dễ tranh chấp hoặc lúc trẻ đã mệt. Tùy điều kiện của nhóm, người lớn có thể xem cách báo trước, giảm thời gian chờ hoặc có mặt gần trẻ hơn ở những đoạn thường khó.
Tuy vậy, không ai có thể hứa một trẻ sẽ không bao giờ cắn, đánh hoặc đẩy nữa. Điều đáng tin hơn là người lớn nhận sự việc nghiêm túc, giữ giới hạn, theo dõi những gì lặp lại và trao đổi lại với gia đình khi cần.
Khi nào cần thêm hỗ trợ?
Hãy trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia phù hợp nếu vết cắn làm rách da, nếu trẻ làm bạn bị thương, hoặc nếu chuyện này lặp lại và làm gia đình hay người chăm lo lắng kéo dài. Việc tìm thêm hỗ trợ không phải là kết luận trẻ có vấn đề; đó là cách nhìn kỹ hơn vào nhu cầu, sức khỏe và hoàn cảnh riêng của con.
Nếu ba mẹ đang không biết nên bắt đầu trao đổi với lớp từ đâu, có thể gửi một câu hỏi ngắn qua Zalo cho cô Thu Hoàng. Trong tin nhắn đầu tiên, ba mẹ không cần gửi tên trẻ khác, ảnh hay thông tin sức khỏe riêng tư.
Cần trao đổi từ tình huống của gia đình?
Hãy bắt đầu bằng một câu hỏi ngắn.
Cô Hoàng sẽ xem tình huống ban đầu và hẹn trao đổi phù hợp. Trong tin nhắn đầu tiên, không cần gửi ảnh hoặc thông tin riêng tư của trẻ.
Gửi câu hỏi qua Zalo