Nói chuyện với trẻ nhỏ: ngôn ngữ lớn lên như thế nào trong đời sống hằng ngày?

# Nói chuyện với trẻ nhỏ: ngôn ngữ lớn lên như thế nào trong đời sống hằng ngày?

Khi cha mẹ bắt đầu đếm số từ con nói

“Con chưa nói nhiều. Ở nhà, tôi nên làm gì?”

Tôi gặp câu hỏi này khá thường xuyên. Có khi trẻ đã biết chỉ tay, kéo tay người lớn đến món mình muốn, nhìn về phía cửa khi nghe tiếng ai đó quen, hoặc mang một cuốn sách đến đặt vào lòng mẹ. Cha mẹ vẫn hiểu con. Nhưng khi nghe những đứa trẻ khác đã nói được vài từ, sự sốt ruột bắt đầu xuất hiện.

Sự sốt ruột ấy rất dễ hiểu. Người lớn muốn biết mình có thể làm gì cho con. Và đôi khi, vì muốn giúp, ta bắt đầu hỏi nhiều hơn: “Con nói thử đi.” “Đây là gì?” “Nói lại với mẹ nào.”

Nhưng với một đứa trẻ nhỏ, giao tiếp thường đã bắt đầu từ lâu trước khi có nhiều lời nói. Một cái nhìn, một cử chỉ, một âm thanh, việc mang đồ đến cho người lớn xem — tất cả đều có thể là cách trẻ đang nói với chúng ta. Việc của người lớn không phải là chờ đến khi con nói rõ mới đáp lại.

Trong những năm đầu, ngôn ngữ lớn lên từng chút trong những cuộc trao đổi rất giản dị: trẻ phát ra một tín hiệu, người lớn nhận ra, rồi đáp lại. Trẻ cảm thấy điều mình làm có ý nghĩa, và dần có thêm lý do để thử giao tiếp lần nữa.

Tôi không nghĩ một bài viết có thể giúp một đứa trẻ nói nhanh hơn. Điều gần gũi hơn là nhìn vào một ngày sống bình thường: chúng ta có đang nghe được cách con giao tiếp, và có chừa chỗ cho con đáp lại hay không.

Ngôn ngữ bắt đầu từ một cuộc trao đổi, không chỉ từ lời người lớn

Trong lớp, có những em chưa nói được nhiều từ nhưng giao tiếp rất rõ. Con nhìn sang chiếc xe ngoài sân, rồi quay lại nhìn cô. Con đưa một món đồ ra. Con phát ra một âm thanh quen thuộc. Nếu người lớn dừng lại để nhìn, đáp lại và chờ một nhịp, cuộc trò chuyện đã bắt đầu.

Ví dụ, trong bữa ăn, trẻ chỉ vào quả chuối. Người lớn có thể nói: “Con đang nhìn quả chuối. Con muốn ăn chuối à?” rồi chờ một chút. Trẻ có thể gật đầu, nhìn thêm, phát ra âm thanh, với tay hoặc chỉ đơn giản là chờ người lớn lấy giúp. Đó đều là những cách trẻ đang phản hồi.

Điều trẻ cần lúc này không phải là bị hỏi ngay: “Nói chuối đi.” Khi người lớn gọi đúng tên điều trẻ đang chú ý và đáp lại nhu cầu thật của con, từ ngữ được đặt vào một tình huống có nghĩa. Con vừa được hiểu, vừa nghe một cách diễn đạt rõ ràng.

Một cuộc trao đổi thường rất đơn giản: trẻ khởi đầu bằng ánh mắt, cử chỉ, âm thanh hoặc lời nói; người lớn nhận ra và đáp lại; rồi để lại một khoảng ngắn cho trẻ phản hồi thêm. Khoảng chờ ấy có thể chỉ vài giây, nhưng khác với việc người lớn nói liên tục hoặc đoán hết mọi điều thay con.

Chờ không có nghĩa là bắt trẻ phải nói mới được đáp ứng. Nếu con đang đói, bực bội hoặc cần giúp ngay, người lớn vẫn giúp. Chúng ta chỉ không vội đóng cuộc trò chuyện khi trẻ đang cố gắng gửi đi một tín hiệu của mình.

Cũng không cần biến người lớn thành người thuyết minh mọi thứ trong ngày. Một câu ngắn, đúng với điều cả hai đang cùng nhìn thường dễ đi vào trẻ hơn nhiều lời nói liên tiếp. “Nước mát.” “Xe đang đi.” “Con mở được cửa rồi.” Những câu ấy đến cùng trải nghiệm thật, nên trẻ có cơ hội nghe, hiểu và dần dùng lại theo cách riêng của mình.

Ngôn ngữ không chỉ lớn lên từ số từ trẻ nghe được. Nó lớn lên trong cảm giác rằng có người đang ở cùng, nhận ra điều mình muốn nói và chờ mình có một lượt trong cuộc trò chuyện.

Ba cách để lời nói đi vào đời sống hằng ngày

Không cần dành riêng một giờ để “dạy ngôn ngữ”. Những lúc trẻ được ở gần người lớn, làm một việc thật và có điều để cùng chú ý đã là những điểm bắt đầu rất tốt.

Nói về điều cả hai đang cùng chú ý

Khi trẻ đang rửa tay, ta có thể nói: “Nước mát.” Khi con cố mở cửa: “Cửa hơi nặng. Con đang kéo.” Khi cả nhà chuẩn bị ra ngoài: “Mình mang dép vào nhé.”

Những câu như vậy ngắn, thật và đi cùng điều trẻ đang trải qua. Lời nói có mặt đúng lúc giúp trẻ nối điều mình nghe với người, đồ vật hay hành động đang xảy ra.

Ở nhà, đôi khi người lớn có thói quen nói hộ cả câu chuyện: “Con đang làm gì thế? Con có thích không? Con nói mẹ nghe nào.” Nếu trẻ chưa đáp, cuộc trò chuyện có thể trở nên dài hơn khả năng con theo được. Ta có thể bắt đầu nhỏ hơn: nhìn xem con đang quan tâm điều gì, gọi tên điều đó, rồi ở lại cùng con một lúc.

Chờ một nhịp để trẻ có lượt của mình

Người lớn thường đoán rất nhanh. Con vừa nhìn sang bình nước, ta đã lấy nước. Con vừa với tay về phía đồ chơi, ta đã nói thay điều con muốn. Sự nhanh nhạy ấy xuất phát từ chăm sóc. Nhưng nếu mọi lần đều diễn ra quá nhanh, trẻ có ít cơ hội thử gửi thêm một tín hiệu.

Chờ một nhịp không cần lâu. Có thể chỉ là ngừng lại vài giây sau khi trẻ chỉ tay, nhìn vào mình hoặc phát ra một âm thanh. Người lớn quan sát xem con sẽ nhìn tiếp, gật đầu, lắc đầu, với tay hay thử nói thêm điều gì. Sau đó, ta vẫn đáp lại nhu cầu của trẻ.

Ví dụ, khi con chỉ về phía giá sách, người lớn có thể nhìn theo rồi hỏi: “Con muốn cuốn này à?” Nếu con nhìn lại, đưa tay ra hoặc phát ra âm thanh, ta lấy sách cùng con. Trẻ không phải nói đúng từ mới được nhận sách. Điều con học được trước hết là: cách mình giao tiếp có người hiểu.

Đọc sách, hát và kể chuyện như một thời gian cùng nhau

Một cuốn sách quen, một bài hát ngắn hay câu chuyện về việc vừa xảy ra trong ngày đều có thể trở thành cuộc trò chuyện. Trẻ không cần ngồi yên thật lâu, không cần nghe hết sách, cũng không cần trả lời đúng mọi câu hỏi.

Có thể con chỉ muốn lật đi lật lại một trang có hình chiếc xe. Ta gọi tên chiếc xe, chờ con chỉ vào bánh xe, rồi cùng nghe tiếng “brừm brừm”. Có hôm con chỉ ngồi một lát rồi đi chơi. Những lần trở lại sau vẫn có giá trị, nhất là khi trẻ được chọn cuốn sách mình muốn xem lại.

Đọc cùng trẻ không phải là kiểm tra trí nhớ. Đó là một khoảng thời gian có mặt cùng nhau: cùng nhìn, cùng dừng lại, cùng cười ở một chỗ quen thuộc. Trong những khoảnh khắc ấy, trẻ vừa nghe ngôn ngữ vừa cảm nhận rằng lời nói gắn với sự kết nối.

Những điều có thể làm cuộc trò chuyện trở nên nặng nề

Không có gia đình nào nói chuyện với trẻ theo cách lý tưởng trong mọi ngày. Có những lúc người lớn mệt, bận hoặc đang cố hết sức để con hợp tác. Những điều dưới đây không phải lỗi cần tránh bằng mọi giá, mà là vài điểm có thể điều chỉnh nếu thấy phù hợp.

Hỏi dồn, yêu cầu trẻ nhắc lại, hoặc liên tục sửa lời có thể khiến trẻ cảm thấy mình đang bị kiểm tra. Khi trẻ đang cố diễn đạt, một phản hồi ấm áp thường giúp cuộc trò chuyện tiếp tục hơn là một yêu cầu phải nói “đúng”.

So sánh cũng dễ làm người lớn và trẻ cùng căng thẳng. Mỗi trẻ có nhịp phát triển, trải nghiệm và hoàn cảnh chăm sóc riêng. Nhìn vào cách con đang giao tiếp hôm nay sẽ có ích hơn việc so với một đứa trẻ khác trong gia đình, ngoài lớp hay trên một đoạn video.

Điện thoại và màn hình cũng là một phần của đời sống hiện nay. Không cần biến điều này thành cuộc tranh luận để cha mẹ thấy có lỗi. Nhưng nếu màn hình thường xuyên thay chỗ của những lúc chơi, ăn, đọc sách hoặc trò chuyện trực diện, gia đình có thể thử giữ lại một vài khoảng không màn hình trong ngày. Những tương tác thật vẫn cần được giữ như phần chính của ngày sống.

Khi một băn khoăn cần được mang đến cuộc trao đổi chuyên môn

Một bài viết không thể đánh giá ngôn ngữ hay sự phát triển của một đứa trẻ. Cha mẹ không cần tự tìm đáp án một mình nếu có điều khiến mình băn khoăn.

Hãy ghi lại những gì gia đình đang thấy và trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia phù hợp, nhất là khi lo lắng liên quan đến việc trẻ phản ứng với âm thanh, hiểu điều người lớn nói, giao tiếp với người xung quanh, hoặc khi trẻ không còn dùng những cách giao tiếp mà trước đây đã có.

Việc trao đổi sớm không có nghĩa là kết luận có vấn đề. Nó giúp gia đình có thêm một người cùng quan sát trẻ trong bối cảnh riêng của con. Điều quan trọng là giữ sự bình tĩnh và tìm hỗ trợ phù hợp, thay vì tự trách mình hoặc chờ trong lo lắng.

Một điểm bắt đầu cho tuần này

Hãy chọn một khoảng sinh hoạt lặp lại mỗi ngày: lúc ăn, lúc tắm, trên đường đi học hoặc khi cùng cất đồ. Trong khoảng đó, thử làm ba việc rất nhỏ:

1. Nhìn điều trẻ đang chú ý.
2. Nói một câu ngắn, đúng với điều đang diễn ra.
3. Chờ một nhịp để xem trẻ đáp lại bằng mắt nhìn, cử chỉ, âm thanh hay lời nói.

Không cần ghi chép số từ mới. Không cần kéo dài hoạt động nếu cả hai đang mệt. Chỉ cần để ý xem khi người lớn chậm lại một chút, cuộc trò chuyện giữa mình và con có thay đổi gì không.

Ngôn ngữ lớn lên trong cảm giác được lắng nghe

Trẻ không cần một người lớn phải nói thật nhiều. Trẻ cần một người lớn đang ở cùng, nhận ra điều mình muốn nói và đáp lại theo cách tôn trọng.

Khi được lắng nghe từ những cử chỉ đầu tiên, trẻ có thêm sự tự tin để tiếp tục giao tiếp: bằng ánh mắt, âm thanh, một từ mới, rồi những câu nói của riêng mình. Đó là một quá trình không thể thúc ép, nhưng có thể được nuôi dưỡng mỗi ngày trong những cuộc trò chuyện nhỏ và thật.