Khi trẻ muốn đi, leo, mang, kéo: chuẩn bị thế nào để con được vận động an toàn?

# Khi trẻ muốn đi, leo, mang, kéo: chuẩn bị thế nào để con được vận động an toàn?

Khi căn nhà bắt đầu thay đổi theo bước chân của trẻ

Ngày con bắt đầu đi được vài bước, căn nhà bỗng có thêm rất nhiều nơi để đến. Chiếc ghế con vẫn chỉ ngồi bỗng trở thành thứ muốn leo lên. Cánh cửa, cái ngăn kéo, đôi dép ở góc nhà, chiếc giỏ đồ mẹ vừa đặt xuống — việc gì cũng có vẻ đáng để thử.

Có cha mẹ kể với tôi rằng chỉ cần quay đi lấy một chiếc áo, con đã kéo ghế lại gần bàn. Có gia đình thì thấy con đi tới đi lui, bê món này sang chỗ khác, rồi lại muốn được ra ngoài. Những lúc như vậy, câu “không được” rất dễ bật ra. Không phải vì cha mẹ không muốn con khám phá. Chỉ là người lớn nhìn thấy những điều trẻ chưa nhìn thấy: chỗ cao, vật nặng, một cú trượt ngã, hay nguy cơ xảy ra quá nhanh.

Nhưng nếu trong một ngày, trẻ nghe “không” quá nhiều, cả người lớn lẫn trẻ đều dễ mệt. Có gia đình lại đi theo hướng ngược lại: thấy con rất ham vận động thì tìm thêm đồ chơi, lớp học hoặc những bài tập với mong muốn con cứng cáp hơn, nhanh nhẹn hơn.

Tôi nghĩ mình không nhất thiết phải chọn giữa việc giữ con lại và để con tự xoay xở với mọi thứ. Điều có ích hơn là nhìn xem: trong nhà mình, đâu là một khoảng nhỏ có thể chuẩn bị lại để con được di chuyển, được thử và vẫn có người lớn ở gần.

Với trẻ nhỏ, vận động không phải một bài tập cần hoàn thành cho đúng. Khi bước qua một bậc thấp, cúi xuống nhặt đồ, mang một món đồ nhẹ hay đẩy một vật vừa sức, trẻ đang dần biết cơ thể mình làm được gì. Việc của người lớn không phải là làm thay trải nghiệm ấy, mà là tạo một khung đủ an toàn để nó có thể xảy ra.

Vận động không chỉ là tiêu hao năng lượng

Đôi khi, khi trẻ đi lại liên tục, leo lên rồi lại xuống, người lớn dễ nghĩ: con đang thừa năng lượng. Điều đó không sai. Nhưng nếu chỉ nhìn như vậy, ta có thể bỏ qua điều trẻ đang tự học trong lúc di chuyển.

Trong lớp, tôi thường thấy một em bé đi đi lại lại nhiều lần chỉ để mang một chiếc khăn từ giá đến bàn. Có em đang ngồi lại đứng dậy, đứng dậy rồi ngồi xuống, vì một món đồ vừa rơi trên sàn. Có em rất thích đẩy một chiếc xe nhỏ đi một quãng ngắn, dừng lại, rồi quay về làm lại. Nhìn từ bên ngoài, những việc ấy đơn giản và có vẻ lặp lại. Với trẻ, đó là lúc con đang tự cảm nhận quãng đường, trọng lượng của vật mình cầm, sức của đôi chân, và cách giữ thăng bằng khi đổi hướng.

Trẻ không cần được khuyến khích làm khó hơn ở mỗi lần thử. Có những giai đoạn, con chỉ muốn lặp lại một động tác quen thuộc: bước lên rồi bước xuống, kéo một vật đi vài mét, mang đồ đến đúng chỗ. Sự lặp lại ấy giúp trẻ biết trước điều gì sẽ xảy ra với cơ thể mình. Khi đã thấy vững hơn, trẻ thường tự tìm bước tiếp theo.

Vì vậy, thay vì hỏi “làm sao để con vận động nhiều hơn?”, có thể thử nhìn gần hơn: con đang muốn lặp lại điều gì, và điều đó có đang diễn ra trong một phạm vi an toàn không? Có khi trẻ không cần thêm hoạt động mới. Con chỉ cần có một đoạn đường không bị vướng, một món đồ vừa sức để mang, hoặc thêm một chút thời gian để tự bước tới chỗ mình muốn.

Điều này cũng không có nghĩa là người lớn phải đứng yên quan sát mọi lúc. Có lúc trẻ cần được giúp, cần được bế, hoặc cần dừng lại vì đã mệt. Nhưng trước khi vội kéo con ra khỏi một vận động đang an toàn, ta có thể chờ một chút để xem con đang cố làm gì. Sự chờ đợi ngắn ấy thường cho người lớn nhiều thông tin hơn là một lời nhắc liên tục.

Tự do không phải là để trẻ tiếp cận mọi thứ

Trong Montessori, khi nói đến tự do, tôi không nghĩ đến việc trẻ được làm mọi điều mình muốn. Trẻ chỉ thật sự có thể tự do trong một phạm vi mà người lớn đã suy nghĩ và chịu trách nhiệm về sự an toàn.

Với một đứa trẻ đang tập đi hoặc tập leo, lời “không được” thường không đủ để giữ an toàn. Con chưa thể nhìn một chiếc ghế sát bàn như người lớn nhìn thấy. Con cũng chưa hiểu vì sao có chỗ mình không nên đi tới, dù hôm qua vẫn từng đứng ở đó. Vì vậy, những nơi có nguy cơ rõ như chỗ cao, cửa ra vào, khu vực nấu nướng, ban công, cầu thang hoặc đồ vật nặng, dễ đổ không phải là nơi để trẻ tự thử một mình.

Thay vì cố gắng nhắc trẻ mọi lúc, cha mẹ có thể bắt đầu bằng một việc rất nhỏ: nhìn lại đường con hay đi nhất. Có thể là quãng từ phòng khách đến kệ sách, từ bàn ăn đến nơi cất khăn, hoặc góc gần cửa ra vào. Đi theo đường ấy ở tầm thấp của trẻ, ta thường nhận ra những điều trước đó không để ý: một món đồ cản lối, một chiếc ghế có thể bị kéo đến nơi không phù hợp, hay một góc nhà khiến người lớn phải chạy theo để ngăn con.

Không cần biến cả căn nhà thành một không gian hoàn hảo. Cũng không cần mua thêm nhiều đồ. Điều quan trọng hơn là chọn một phạm vi nhỏ, làm nó rõ ràng và an toàn hơn, để trong phạm vi đó người lớn có thể bớt nói “không” và trẻ có cơ hội làm điều mình đang muốn làm.

Một môi trường phù hợp không làm trẻ hết gặp khó. Trẻ vẫn có thể vấp, có thể loay hoay, có thể chưa làm được ngay. Khác biệt là người lớn biết đâu là sự khó khăn trẻ có thể trải qua để học, và đâu là nguy cơ mình cần ngăn từ trước.

Ba điều nên chuẩn bị trước khi nói “con cứ thử”

Một khoảng nhỏ, rõ ràng và đủ an toàn

Cha mẹ không cần bắt đầu bằng việc sắp xếp lại toàn bộ nhà. Một chỗ nhỏ cũng đủ: một đoạn sàn để con đi qua lại, một góc chơi, hoặc khu vực con thường tham gia cùng người lớn.

Hãy để ý xem ở đó có điều gì khiến trẻ phải chờ người lớn quá nhiều hoặc dễ gặp nguy cơ không. Có thể chỉ là một món đồ đang nằm giữa lối đi, một vật không nên để trong tầm tay, hay một chiếc ghế thường bị kéo đến gần chỗ cao. Khi phạm vi đã được nhìn kỹ, trẻ có thể di chuyển tự nhiên hơn, còn người lớn cũng đỡ phải căng thẳng canh chừng từng bước.

An toàn không có nghĩa là mặt sàn phải trống trơn, hay trẻ không bao giờ được thử một điều mới. Nó là cảm giác người lớn biết rõ khu vực này có gì, điều gì trẻ có thể làm và lúc nào mình cần ở gần hơn.

Một việc thật, vừa sức để trẻ có lý do vận động

Trẻ thường muốn di chuyển vì một lý do rất cụ thể: lấy quyển sách, mang khăn ra bàn, cất đôi dép, đưa cho mẹ một món đồ, hoặc đẩy một vật ổn định đi một đoạn ngắn. Những việc ấy không phải “bài tập vận động”, nhưng lại cho trẻ một lý do thật để bước, cúi xuống, đứng lên và phối hợp cơ thể.

Khi trẻ muốn tham gia, ta không cần chờ đến lúc con làm trọn vẹn. Nếu món đồ hơi nặng, có thể đổi sang một món nhẹ hơn. Nếu con chưa mang được từ đầu đến cuối, người lớn làm cùng một đoạn. Nếu hôm nay con không muốn, mình để việc đó qua hôm khác. Điều quan trọng không nằm ở việc hoàn thành, mà ở chỗ trẻ được cảm nhận rằng chuyển động của mình có ích trong đời sống chung.

Tôi thường khuyên cha mẹ nhìn vào điều con đang quan tâm trước, thay vì tìm một hoạt động “đúng tuổi” trên mạng. Một đứa trẻ thích mang đồ có thể muốn mang mãi một món rất quen. Một trẻ khác lại chỉ thích đi lấy sách rồi đặt xuống. Mỗi cách đều có thể là điểm bắt đầu, nếu nó vừa sức và an toàn.

Một người lớn ở gần nhưng không vội làm hộ

Đây có lẽ là phần cần nhiều kiên nhẫn nhất. Trẻ đang tập một việc thường làm chậm hơn người lớn tưởng. Con có thể đi được vài bước rồi quay lại, đang kéo đồ thì dừng, hoặc muốn tự leo lên ghế nhưng chưa biết đặt chân ở đâu. Nếu tình huống an toàn, ta có thể chờ một nhịp để xem con định làm gì.

Chờ không có nghĩa là bỏ mặc. Người lớn vẫn ở gần để giữ an toàn, để đỡ khi trẻ cần, hoặc để dừng hoạt động khi nó vượt ra ngoài phạm vi đã chuẩn bị. Có khi chỉ cần nói: “Con đang muốn mang cái này. Mẹ giữ cùng con nhé.” Có khi trẻ cần được bế ra khỏi chỗ đó. Và có những ngày, con mệt hoặc khó chịu, việc người lớn giúp nhiều hơn là hoàn toàn bình thường.

Sự hỗ trợ vừa đủ không làm mất đi tự lập. Nó giúp trẻ không bị mắc kẹt trong một việc quá khó, đồng thời vẫn có cơ hội thử lại vào một lần khác.

Khi nào nên lùi lại, khi nào cần can thiệp?

Không phải lúc nào người lớn cũng dễ biết mình nên đứng ở đâu. Một cách đơn giản là nhìn vào cả trẻ lẫn bối cảnh.

Nếu trẻ đang tập trung lặp lại một vận động trong phạm vi an toàn, ta có thể lùi lại một chút. Không cần hướng dẫn liên tục, cũng không cần khen dồn dập sau mỗi bước. Một ánh nhìn, một sự có mặt yên tâm, đôi khi đã đủ để trẻ tiếp tục.

Nếu trẻ đang ở gần chỗ nguy hiểm, đang quá mệt, quá bực vì việc vượt quá khả năng, hoặc có nguy cơ làm đau mình hay người khác, người lớn cần can thiệp. Có thể dừng lại bằng một câu ngắn và rõ: “Chỗ này không an toàn. Mẹ sẽ giúp con xuống.” Không cần biến việc dừng lại thành một lời trách mắng dài. Sau đó, nếu có thể, ta tìm một cách khác an toàn hơn để trẻ vẫn được vận động.

Giúp trẻ không phải là thất bại của tự lập. Vận động của trẻ được nuôi dưỡng tốt nhất khi con cảm thấy mình có thể thử, và cũng biết có người lớn ở đó khi mọi thứ trở nên quá sức.

Một thay đổi nhỏ gia đình có thể thử trong tuần này

Hãy chọn một khoảng sinh hoạt lặp lại trong ngày. Có thể là lúc con đi từ cửa vào nhà, lúc cất đồ chơi, hoặc khi cả nhà chuẩn bị bữa ăn.

Trong khoảng ấy, thử làm ba việc nhỏ:

Nhìn xem trẻ thường muốn đi, mang, kéo hoặc với tới điều gì.
Điều chỉnh một trở ngại hoặc một điểm chưa an toàn trong phạm vi đó.
Chừa thêm một chút thời gian để con thử, khi cả hai không quá vội.

Không cần ghi lại con đã đi bao xa, leo được gì hay làm nhanh hơn hôm qua không. Chỉ cần quan sát: khi có một chỗ rõ ràng hơn và người lớn bớt giục hơn, con có chủ động tham gia hơn không? Con có dừng lại ở đâu? Điều gì đang quá dễ, quá khó, hay chưa đủ an toàn?

Nếu cách sắp xếp đó không hợp với nhà mình, thay đổi lại là chuyện bình thường. Chuẩn bị môi trường không phải làm một lần là xong; đó là việc người lớn điều chỉnh dần theo điều mình thấy ở trẻ.

Khi một băn khoăn cần được mang đến cuộc trao đổi chuyên môn

Bài viết này không thể đánh giá sự phát triển vận động của một đứa trẻ. Cha mẹ cũng không cần tự tìm câu trả lời một mình nếu có điều khiến mình lo lắng.

Nếu trẻ có vẻ đau hoặc khó chịu rõ rệt khi vận động, không còn làm được những điều trước đây từng làm, hoặc gia đình có băn khoăn kéo dài về cách con di chuyển và phát triển, hãy ghi lại những gì mình quan sát được và trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia phù hợp. Nếu trẻ có một cú ngã nghiêm trọng hoặc có biểu hiện không bình thường sau khi ngã, cần tìm tư vấn y tế kịp thời.

Trao đổi sớm không có nghĩa là vội kết luận rằng con có vấn đề. Nó giúp gia đình có thêm một người cùng nhìn kỹ hơn vào bối cảnh riêng của trẻ, thay vì để nỗi lo kéo dài trong im lặng.

Chuẩn bị để trẻ có chỗ được thử

Trẻ nhỏ không cần được “dạy vận động” bằng thật nhiều bài tập. Con cần được đi, mang, kéo, cúi xuống, đứng lên và thử lại trong những việc vừa sức của một ngày bình thường.

Khi người lớn chuẩn bị được một khoảng đủ an toàn, lựa chọn một việc thật và ở gần với sự bình tĩnh, trẻ có thêm cơ hội cảm nhận: “Mình có thể tự làm một phần.” Đó không phải kết quả nhìn thấy ngay trong một ngày. Nhưng là một nền nhỏ, bền, cho sự tự tin và tự lập của trẻ về sau.

Tuần này, có lẽ chỉ cần chọn một góc nhà hoặc một đoạn đường quen thuộc, bớt đi một trở ngại và nhìn xem con đang cố làm gì. Đôi khi, sự thay đổi bắt đầu từ chỗ rất nhỏ như vậy.